Editörden
Kur'an-ı Kerim'de geçen kelam kavramı sözlükte "söz, söyleyiş biçimi, söz söyleme, söyleneni algılama" manalarında kullanılır. Ağızdan çıkan anlaşılır söze de "kelam" denir. Kavl kelimesi de Kur'an-ı Kerim'de söz ve onu söyleme anlamlarında sıkça kullanılır. İnsanı diğer canlılardan ayırt eden unsurlardan biri konuşabilmesidir. İnsanın diğer canlılardan farkı ürettiği bilgiyi konuşarak aktarabilmesidir. Ancak insana değer katan özellik sadece konuşmak değildir. İnsana ve konuşmasına değer katan şey neyi, nasıl konuştuğudur. Bu sebeple İslam; Müslümanların nasıl konuşması gerektiğini, konuşurken dikkat etmesi gereken hususları ayet-i kerimelerle ve Hz. Muhammed'in (sav) uygulamaları ve hadisleri ile belirlemiştir.
Peygamberler, Allah'ın (cc) dinine davet ederken kullandıkları dil ve hitabetleriyle örnek olmuşlardır. Çünkü tebliğ yapılırken kullanılan dil önemlidir. Bu sebeple Allah Teala; peygamberlere muhatapları ile yumuşak ve güzel bir üslup ile konuşmalarını, sert ve katı olmamalarını tavsiye eder. Hz. Musa ve Hz. Harun'a hitaben, "Firavun'a gidin. Çünkü o iyiden iyiye azdı. Ona yumuşak söz söyleyin. Belki o, aklını başına alır veya korkar." (Taha, 20/43-44) buyurur. Bu ayet tebliğ esnasında gereken nezaketin muhatabın durumuna göre değişmemesi gerektiğini vurgular. Bir başka ayette de Hz. Muhammed'e (sav) hitaben, "Sen onlara sırf Allah'ın lütfu sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi..." (Al-i İmran, 3/159) buyrulur. Hz. Peygamber'in de konuşurken nezaketi elden bırakmadığı ve muhatabına kırıcı ve incitici bir tarzda hitap etmediği bilinir. Tüm bunlardan hareketle hitabette tercih edilen üslubun belirleyici olduğu söylenebilir.
İslam konuşma adabına çok önem verir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de doğru sözlü ve güvenilir olmak emredilerek "Ey İman Edenler! Allah'a itaatsizlikten sakının ve doğru söz söyleyin ki Allah sizin işlerinizi düzeltsin, günahlarınızı bağışlasın..." (Ahzab, 33/70-71) buyrulur. Topluma güven vermek; kimsenin dilimizden incinmemesi, sözlerimizden zarar görmemesi ile mümkün olur. Bu konuda Hz. Muhammed (sav) de "Müslüman dilinden ve elinden diğer Müslümanların güvende olduğu kimsedir." (Müslim, "İman", 64; Buhari, "İman", 4; Ebu Davud, "Cihad", 2; Tirmizi, "İman", 12; Nesai, "İman", 8) buyurur.
Kur'an-ı Kerim insanlara karşı güzel sözlü olmayı, özellikle ana babaya "öf!" bile demeden güzel cümleler kurmayı, muhataplarına etkili, rahatlatıcı, gönül alıcı sözler söylemeyi tavsiye eder. İnsanlar hakkında zan ile konuşmamayı, alay etmemeyi, dedikodu, iftira gibi kötü sözleri de yasaklar. Bu konuda Hz. Muhammed'in (sav) "Kim ki Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa ya hayır söylesin ya da sussun." (Buhari, "Rikak", 23) hadisi şerifi konuşmada dikkat edilmesi gereken ölçüyü açıklamaktadır. İslam ahlakında güzel söz sadaka değerindedir. Hz. Peygamber bu konuyu, "Yarım hurma vermek suretiyle de olsa kendinizi cehennem ateşinden koruyun. O kadarını da bulamayanlar, güzel bir sözle olsun kendilerini korusunlar." (Buhari, "Zekât", 10; Müslim, "Zekât", 66) diyerek açıklamıştır.
Konuşmada üslup, ne söylenildiğinden çok nasıl söylenildiği ile ilgilidir. Sünnete göre bağırmadan tane tane ve muhatabın anlayacağı tarzda az, öz ve nazik konuşmak konuşma adabının önemli kurallarıdır. Nitekim Allah Teala Hz. Lokman'ın ağzından şöyle buyurur: "(Yavrum!) Yürüyüşünde tabii ol ve sesini alçalt. Unutma ki seslerin en çirkini merkeplerin sesidir." (Lokman, 31/19) Sözün anlaşılabilmesi için muhatabın eğitimine, yaşına ve bilgisine uygun cümleler kurulmalıdır. Hz. Peygamber bir hadisinde, "İnsanlara anlayabilecekleri şekilde konuşunuz." (Buhari, "İlim", 49) buyurarak bu konuya dikkat çeker. Bir başka hadisinde de gereksiz ve çok konuşmanın iyi bir şey olmadığını ifade ederek şöyle buyurur: "... Kıyamet günü bana en sevimsiz ve makam bakımından en uzak olanlarınız ise gevezeler, avurtlarını şişirip küstahça konuşanlar ve kibirli davrananlardır." (Tirmizi, "Birr", 71)
Müslümanlar boş sözlerden uzak durmalı, yersiz ve çok konuşmaktan kaçınmalı, sözlerini yalandan, dedikodudan arındırmalıdır. İman, insanı her konuda olduğu gibi konuşmalarda da doğruya götürmelidir. İnsan sonunda pişman olacağı sözleri de söylememelidir.
İlahi hitaba muhatap kılınan ve konuşma yeteneği ile donatılan insanın bu yeteneğini Kur'an ve Sünnet ile terbiyeye tabi tutması ve nebevi nezaketle konuşma adabı kazanması iletişim için büyük bir öneme sahiptir. Bu vesile ile bu ayki sayımızda sizlerin huzuruna "İslam'da Söz Söyleme Adabı" dosyasıyla çıkıyoruz.
Bu ayki konumuzu çok farklı yönleriyle ele alan makaleleri için kıymetli yazarlarımıza teşekkürlerimizi arz ediyor; siz değerli, vefalı ve hassas okurlarımızı dergimizi baştan sona okumaya davet ediyoruz.
Ağustos sayımızda buluşmak duasıyla.
